ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଅଧ୍ୟାୟ ୬ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ

ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗ

ଶ୍ଳୋକ ୧

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ନ ହୋଇ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରୁ ନିଜ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ଯୋଗୀ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନି ଜଳାନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ଯୋଗୀ ନୁହନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୨

ହେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ, ଯାହାକୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣ। କାରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସୁଖ ପ୍ରତି ଥିବା ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ ନକରି କେହି ଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ଶ୍ଳୋକ ୩

ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ପଦ୍ଧତିରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନବୀନ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ହେଉଛି ଯୋଗର ସାଧନ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଯୋଗରେ ଉନ୍ନତ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେବା ହେଉଛି ସାଧନ।

ଶ୍ଳୋକ ୪

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସୁଖ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା କର୍ମଫଳ ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗରେ ଉନ୍ନତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ଳୋକ ୫

ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନର ସାହାଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜକୁ ଅବନତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମନ ହିଁ ଜଣେ ବଦ୍ଧ ଜୀବର ମିତ୍ର ଏବଂ ମନ ହିଁ ତାହାର ଶତ୍ରୁ।

ଶ୍ଳୋକ ୬

ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ମନ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ।

ଶ୍ଳୋକ ୭

ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତା, ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନ ସମାନ ଅଟେ।

ଶ୍ଳୋକ ୮

ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯିଏ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି କଙ୍କଡ଼, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୯

ଯିଏ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଶୁଭେଚ୍ଛୁ, ସ୍ନେହଶୀଳ ହିତୈଷୀ, ନିରପେକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଈର୍ଷାପରାୟଣ, ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଧାର୍ମିକ ଓ ପାପୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଆହୁରି ଉନ୍ନତ ଯୋଗୀ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୧୦

ଜଣେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ନିଜ ଶରୀର, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ନିୟୋଜିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ସେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ନିଜ ମନକୁ ସାବଧାନତାର ସହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଇଚ୍ଛା ଓ ମମତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୧୧-୧୨

ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଭୂମି ଉପରେ କୁଶ ଘାସ ବିଛାଇ, ତାହା ଉପରେ ମୃଗଚର୍ମ ଏବଂ ତାହା ଉପରେ ନରମ ବସ୍ତ୍ର ବିଛାଇବା ଉଚିତ। ଆସନଟି ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ନିମ୍ନ ନ ହୋଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀ ସେହି ଆସନରେ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ବସି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଏବଂ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୧୩-୧୪

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶରୀର, ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ସିଧା ରଖିବା ଏବଂ ନାସାଗ୍ରରେ ସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ସହିତ, ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ହୃଦୟରେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଏବଂ ମୋତେ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୧୫

ଏହିପରି ଭାବରେ ଶରୀର, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିରନ୍ତର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏବଂ ମନକୁ ସଂଯମିତ ରଖି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ମନନଶୀଳ ଯୋଗୀ ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଧାମ, ଅର୍ଥାତ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୧୬

ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଏ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଖାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଏ କିମ୍ବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିଦ୍ରା ନିଏ ନାହିଁ, ସେ ଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ଶ୍ଳୋକ ୧୭

ଯିଏ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ, ନିଦ୍ରା, ବିନୋଦନ ଓ କର୍ମରେ ସଂଯମ ରଖନ୍ତି, ସେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଭୌତିକ ଜୀବନର ଦୁଃଖକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୧୮

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଯୋଗୀ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗରେ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ଳୋକ ୧୯

ଯେପରି ପବନହୀନ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୀପଶିଖା ଦୋହଲିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେହି ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ସର୍ବଦା ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୨୦-୨୩

ଯୋଗର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ମାନସିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଲକ୍ଷଣ।

ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୀମ ପାରମାର୍ଥିକ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାରମାର୍ଥିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ସତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପରେ ସେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିପଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ହିଁ ଭୌତିକ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ପ୍ରକୃତ ମୁକ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୨୪

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଏବଂ ଏହି ପଥରୁ ବିଚଳିତ ନ ହେବା ଉଚିତ। ମାନସିକ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିନା ବ୍ୟତିକ୍ରମରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୨୫

ଧୀରେ ଧୀରେ, ପଦକ୍ଷେପ ପରେ ପଦକ୍ଷେପ, ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ ସମର୍ଥିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର ହେବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ ମନକୁ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ନକରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୨୬

ମନ ତାହାର ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ସ୍ୱଭାବ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ବିଚରଣ କରେ, ସେଠାରୁ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫେରାଇ ଆଣି ଆତ୍ମାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ଳୋକ ୨୭

ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ମୋ ଠାରେ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପାରମାର୍ଥିକ ସୁଖର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ରଜୋଗୁଣରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରହନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ନିଜର ଗୁଣାତ୍ମକ ଏକତାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହିପରି ଭାବରେ ନିଜ ପୂର୍ବକର୍ମର ସମସ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୨୮

ଏହିପରି ଭାବରେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିୟୋଜିତ ରହି, ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପାରମାର୍ଥିକ ପ୍ରେମମୟ ସେବାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୨୯

ପ୍ରକୃତ ଯୋଗୀ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରେ ସେହି ଏକ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୩୦

ଯିଏ ମୋତେ ସବୁଠାରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସବୁକିଛିକୁ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଠାରୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶ୍ଳୋକ ୩୧

ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଉପାସନାମୟ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ମୋତେ ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଏକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସର୍ବଦା ମୋ ଠାରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୩୨

ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯିଏ ନିଜ ସହ ତୁଳନା କରି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗୀ।

ଶ୍ଳୋକ ୩୩

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଯୋଗ ପଦ୍ଧତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଅବ୍ୟବହାରିକ ଏବଂ ଅସହ୍ୟ ଲାଗୁଛି, କାରଣ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର।

ଶ୍ଳୋକ ୩୪

ହେ କୃଷ୍ଣ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଅଶାନ୍ତ, ଜିଦ୍ଦୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ମୋତେ ପବନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର ଲାଗୁଛି।

ଶ୍ଳୋକ ୩୫

ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ହେ ମହାବାହୁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। କିନ୍ତୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ।

ଶ୍ଳୋକ ୩୬

ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଷ୍ଟକର। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଉପାୟରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସଫଳତା ପାଇବେ। ଏହା ମୋର ମତ।

ଶ୍ଳୋକ ୩୭

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ସାଂସାରିକ ମନୋଭାବ ଯୋଗୁଁ ସେହି ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତାହାର ଗତି କ’ଣ ହୁଏ?

ଶ୍ଳୋକ ୩୮

ହେ ମହାବାହୁ କୃଷ୍ଣ, ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ପାରମାର୍ଥିକ ପଥରୁ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ କ’ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଭୌତିକ—ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ସଫଳତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ମେଘ ପରି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ପାଏ ନାହିଁ?

ଶ୍ଳୋକ ୩୯

ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରିପାରିବା ଭଳି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୪୦

ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ହେ ପୃଥାପୁତ୍ର, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ପାରମାର୍ଥିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲୋକରେ କେବେ ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ମୋର ବନ୍ଧୁ, ଯିଏ ମଙ୍ଗଳମୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କେବେ ଅମଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଶ୍ଳୋକ ୪୧

ଅସଫଳ ଯୋଗୀ ଅନେକ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଜୀବମାନଙ୍କର ଲୋକରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରିବା ପରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ସଦାଚାରୀ ପରିବାରରେ କିମ୍ବା ଧନୀ ଓ ସମ୍ମାନିତ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୪୨

କିମ୍ବା, ଯଦି ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଫଳ ହୋଇନଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାନ ପାରମାର୍ଥିକ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଜନ୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

ଶ୍ଳୋକ ୪୩

ଏପରି ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାରମାର୍ଥିକ ଚେତନାକୁ ପୁନର୍ବାର ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି ଏବଂ ହେ କୁରୁପୁତ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଫଳତା ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୪୪

ପୂର୍ବଜୀବନର ପାରମାର୍ଥିକ ଚେତନାର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଚେଷ୍ଟା ନକରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଜିଜ୍ଞାସୁ ପାରମାର୍ଥିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରର କେବଳ ଆଚାର-ଅନୁଷ୍ଠାନମୂଳକ ନିୟମରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରହନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୪୫

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ସମସ୍ତ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶେଷରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଶ୍ଳୋକ ୪୬

ଜଣେ ଯୋଗୀ ତପସ୍ୱୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ କର୍ମଫଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ହେ ଅର୍ଜୁନ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ଯୋଗୀ ହୁଅ।

ଶ୍ଳୋକ ୪୭

ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସର୍ବଦା ମୋ ଠାରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, ନିଜ ମନରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ପାରମାର୍ଥିକ ପ୍ରେମମୟ ସେବା କରନ୍ତି, ସେହି ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ମୋ ସହ ସର୍ବାଧିକ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହା ମୋର ମତ।

Bhagavad Gita Chapter 6

Dhyāna-yoga

Verse 6.1: The Supreme Personality of Godhead said: One who is unattached to the fruits of his work and who works as he is obligated is in the renounced order of life, and he is the true mystic, not he who lights no fire and performs no duty.

Verse 6.2: What is called renunciation you should know to be the same as yoga, or linking oneself with the Supreme, O son of Pāṇḍu, for one can never become a yogī unless he renounces the desire for sense gratification.

Verse 6.3: For one who is a neophyte in the eightfold yoga system, work is said to be the means; and for one who is already elevated in yoga, cessation of all material activities is said to be the means.

Verse 6.4: A person is said to be elevated in yoga when, having renounced all material desires, he neither acts for sense gratification nor engages in fruitive activities.

Verse 6.5: One must deliver himself with the help of his mind, and not degrade himself. The mind is the friend of the conditioned soul, and his enemy as well.

Verse 6.6: For him who has conquered the mind, the mind is the best of friends; but for one who has failed to do so, his mind will remain the greatest enemy.

Verse 6.7: For one who has conquered the mind, the Supersoul is already reached, for he has attained tranquillity. To such a man happiness and distress, heat and cold, honor and dishonor are all the same.

Verse 6.8: A person is said to be established in self-realization and is called a yogī [or mystic] when he is fully satisfied by virtue of acquired knowledge and realization. Such a person is situated in transcendence and is self-controlled. He sees everything – whether it be pebbles, stones or gold – as the same.

Verse 6.9: A person is considered still further advanced when he regards honest well-wishers, affectionate benefactors, the neutral, mediators, the envious, friends and enemies, the pious and the sinners all with an equal mind.

Verse 6.10: A transcendentalist should always engage his body, mind and self in relationship with the Supreme; he should live alone in a secluded place and should always carefully control his mind. He should be free from desires and feelings of possessiveness.

Verse 6.11-12: To practice yoga, one should go to a secluded place and should lay kuśa grass on the ground and then cover it with a deerskin and a soft cloth. The seat should be neither too high nor too low and should be situated in a sacred place. The yogī should then sit on it very firmly and practice yoga to purify the heart by controlling his mind, senses and activities and fixing the mind on one point.

Verse 6.13-14: One should hold one’s body, neck and head erect in a straight line and stare steadily at the tip of the nose. Thus, with an unagitated, subdued mind, devoid of fear, completely free from sex life, one should meditate upon Me within the heart and make Me the ultimate goal of life.

Verse 6.15: Thus practicing constant control of the body, mind and activities, the mystic transcendentalist, his mind regulated, attains to the kingdom of God [or the abode of Kṛṣṇa] by cessation of material existence.

Verse 6.16: There is no possibility of one’s becoming a yogī, O Arjuna, if one eats too much or eats too little, sleeps too much or does not sleep enough.

Verse 6.17: He who is regulated in his habits of eating, sleeping, recreation and work can mitigate all material pains by practicing the yoga system.

Verse 6.18: When the yogī, by practice of yoga, disciplines his mental activities and becomes situated in transcendence – devoid of all material desires – he is said to be well established in yoga.

Verse 6.19: As a lamp in a windless place does not waver, so the transcendentalist, whose mind is controlled, remains always steady in his meditation on the transcendent Self.

Verse 6.20-23: In the stage of perfection called trance, or samādhi, one’s mind is completely restrained from material mental activities by practice of yoga. This perfection is characterized by one’s ability to see the Self by the pure mind and to relish and rejoice in the Self. In that joyous state, one is situated in boundless transcendental happiness, realized through transcendental senses. Established thus, one never departs from the truth, and upon gaining this he thinks there is no greater gain. Being situated in such a position, one is never shaken, even in the midst of greatest difficulty. This indeed is actual freedom from all miseries arising from material contact.

Verse 6.24: One should engage oneself in the practice of yoga with determination and faith and not be deviated from the path. One should abandon, without exception, all material desires born of mental speculation and thus control all the senses on all sides by the mind.

Verse 6.25: Gradually, step by step, one should become situated in trance by means of intelligence sustained by full conviction, and thus the mind should be fixed on the Self alone and should think of nothing else.

Verse 6.26: From wherever the mind wanders due to its flickering and unsteady nature, one must certainly withdraw it and bring it back under the control of the Self.

Verse 6.27: The yogī whose mind is fixed on Me verily attains the highest perfection of transcendental happiness. He is beyond the mode of passion, he realizes his qualitative identity with the Supreme, and thus he is freed from all reactions to past deeds.

Verse 6.28: Thus the self-controlled yogī, constantly engaged in yoga practice, becomes free from all material contamination and achieves the highest stage of perfect happiness in transcendental loving service to the Lord.

Verse 6.29: A true yogī observes Me in all beings and also sees every being in Me. Indeed, the self-realized person sees Me, the same Supreme Lord, everywhere.

Verse 6.30: For one who sees Me everywhere and sees everything in Me, I am never lost, nor is he ever lost to Me.

Verse 6.31: Such a yogī, who engages in the worshipful service of the Supersoul, knowing that I and the Supersoul are one, remains always in Me in all circumstances.

Verse 6.32: He is a perfect yogī who, by comparison to his own self, sees the true equality of all beings, in both their happiness and their distress, O Arjuna!

Verse 6.33: Arjuna said: O Madhusūdana, the system of yoga which You have summarized appears impractical and unendurable to me, for the mind is restless and unsteady.

Verse 6.34: The mind is restless, turbulent, obstinate and very strong, O Kṛṣṇa, and to subdue it, I think, is more difficult than controlling the wind.

Verse 6.35: Lord Śrī Kṛṣṇa said: O mighty-armed son of Kuntī, it is undoubtedly very difficult to curb the restless mind, but it is possible by suitable practice and by detachment.

Verse 6.36: For one whose mind is unbridled, self-realization is difficult work. But he whose mind is controlled and who strives by appropriate means is assured of success. That is My opinion.

Verse 6.37: Arjuna said: O Kṛṣṇa, what is the destination of the unsuccessful transcendentalist, who in the beginning takes to the process of self-realization with faith but who later desists due to worldly-mindedness and thus does not attain perfection in mysticism?

Verse 6.38: O mighty-armed Kṛṣṇa, does not such a man, who is bewildered from the path of transcendence, fall away from both spiritual and material success and perish like a riven cloud, with no position in any sphere?

Verse 6.39: This is my doubt, O Kṛṣṇa, and I ask You to dispel it completely. But for You, no one is to be found who can destroy this doubt.

Verse 6.40: The Supreme Personality of Godhead said: Son of Pṛthā, a transcendentalist engaged in auspicious activities does not meet with destruction either in this world or in the spiritual world; one who does good, My friend, is never overcome by evil.

Verse 6.41: The unsuccessful yogī, after many, many years of enjoyment on the planets of the pious living entities, is born into a family of righteous people, or into a family of rich aristocracy.

Verse 6.42: Or [if unsuccessful after long practice of yoga] he takes his birth in a family of transcendentalists who are surely great in wisdom. Certainly, such a birth is rare in this world.

Verse 6.43: On taking such a birth, he revives the divine consciousness of his previous life, and he again tries to make further progress in order to achieve complete success, O son of Kuru.

Verse 6.44: By virtue of the divine consciousness of his previous life, he automatically becomes attracted to the yogic principles – even without seeking them. Such an inquisitive transcendentalist stands always above the ritualistic principles of the scriptures.

Verse 6.45: And when the yogī engages himself with sincere endeavor in making further progress, being washed of all contaminations, then ultimately, achieving perfection after many, many births of practice, he attains the supreme goal.

Verse 6.46: A yogī is greater than the ascetic, greater than the empiricist and greater than the fruitive worker. Therefore, O Arjuna, in all circumstances, be a yogī.

Verse 6.47: And of all yogīs, the one with great faith who always abides in Me, thinks of Me within himself and renders transcendental loving service to Me – he is the most intimately united with Me in yoga and is the highest of all. That is My opinion. this for Chapter 6 can you help me this in oriya meaning.. makse sure you keep the exact essence of this.. because we cant not chnage anythign what is in gita

भगवद्गीता — अध्याय 6: ध्यान-योग

कुरुक्षेत्र के युद्धक्षेत्र में सेनाओं का निरीक्षण

श्लोक 1

भगवान श्रीकृष्ण कहते हैं: जो व्यक्ति अपने कर्मों के फल के प्रति आसक्त नहीं होता और अपने कर्तव्य के अनुसार कर्म करता है, वही वास्तविक संन्यासी और सच्चा योगी है। केवल अग्नि न जलाने और अपने कर्तव्यों का पालन न करने वाला व्यक्ति संन्यासी या योगी नहीं है।

श्लोक 2

हे पाण्डुपुत्र! जिसे संन्यास कहा जाता है, उसे ही योग अर्थात् परमात्मा से जुड़ना जानो, क्योंकि जब तक मनुष्य इन्द्रिय-सुख की इच्छा का त्याग नहीं करता, तब तक वह योगी नहीं बन सकता।

श्लोक 3

अष्टांग योग के मार्ग पर अभी आरम्भिक अवस्था में स्थित व्यक्ति के लिए कर्म साधन कहा गया है। लेकिन जो व्यक्ति योग में पहले से उन्नत हो चुका है, उसके लिए सभी भौतिक गतिविधियों का त्याग साधन कहा गया है।

श्लोक 4

जब कोई व्यक्ति सभी भौतिक इच्छाओं का त्याग कर देता है और न तो इन्द्रिय-सुख के लिए कार्य करता है और न ही फल की इच्छा से कर्म करता है, तब उसे योग में उन्नत कहा जाता है।

श्लोक 5

मनुष्य को अपने मन की सहायता से स्वयं का उद्धार करना चाहिए, स्वयं को नीचे नहीं गिराना चाहिए। मन ही बद्ध जीवात्मा का मित्र है और मन ही उसका शत्रु भी है।

श्लोक 6

जिस व्यक्ति ने अपने मन को जीत लिया है, उसके लिए मन सबसे अच्छा मित्र है। लेकिन जो अपने मन को वश में करने में असफल रहा है, उसके लिए वही मन सबसे बड़ा शत्रु बना रहता है।

श्लोक 7

जिस व्यक्ति ने अपने मन को जीत लिया है, उसने पहले ही परमात्मा को प्राप्त कर लिया है, क्योंकि उसने शांति प्राप्त कर ली है। ऐसे व्यक्ति के लिए सुख-दुःख, गर्मी-सर्दी, मान-सम्मान और अपमान सभी समान होते हैं।

श्लोक 8

जो व्यक्ति प्राप्त ज्ञान और अनुभूति से पूर्णतः संतुष्ट है, उसे आत्म-साक्षात्कार में स्थित और योगी कहा जाता है। ऐसा व्यक्ति transcendental स्थिति में स्थित और आत्म-संयमी होता है। उसके लिए कंकड़, पत्थर और सोना समान होते हैं।

श्लोक 9

जो व्यक्ति ईमानदार शुभचिंतकों, स्नेही हितैषियों, तटस्थ व्यक्तियों, मध्यस्थों, ईर्ष्यालु लोगों, मित्रों और शत्रुओं, पुण्यात्माओं और पापियों—सभी को समान दृष्टि से देखता है, वह और भी उन्नत माना जाता है।

श्लोक 10

एक transcendental साधक को अपने शरीर, मन और आत्मा को सदैव परमात्मा के साथ संबंध में लगाना चाहिए। उसे एकांत स्थान में रहना चाहिए और अपने मन को निरंतर सावधानीपूर्वक नियंत्रित करना चाहिए। उसे इच्छाओं और ममता की भावना से मुक्त होना चाहिए।

श्लोक 11-12

योग का अभ्यास करने के लिए व्यक्ति को एकांत स्थान में जाना चाहिए। वहाँ भूमि पर कुशा घास बिछाकर उसके ऊपर मृगचर्म और फिर मुलायम वस्त्र रखना चाहिए। आसन न तो बहुत ऊँचा हो और न बहुत नीचा तथा वह पवित्र स्थान पर स्थित हो। योगी को उस पर दृढ़ता से बैठकर अपने मन, इन्द्रियों और कर्मों को नियंत्रित करते हुए, मन को एकाग्र करके हृदय को शुद्ध करने के लिए योग का अभ्यास करना चाहिए।

श्लोक 13-14

व्यक्ति को अपने शरीर, गर्दन और सिर को सीधा एक रेखा में रखना चाहिए और नासिका के अग्रभाग पर स्थिर दृष्टि रखनी चाहिए। इस प्रकार शांत और संयमित मन के साथ, भय से मुक्त होकर तथा पूर्ण रूप से ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए, उसे अपने हृदय में मेरा ध्यान करना चाहिए और मुझे ही अपने जीवन का परम लक्ष्य बनाना चाहिए।

श्लोक 15

इस प्रकार शरीर, मन और कर्मों को निरंतर नियंत्रित करते हुए और मन को संयमित करके अभ्यास करने वाला योगी भौतिक अस्तित्व के अंत के साथ भगवान के धाम, अर्थात् कृष्ण के निवास को प्राप्त करता है।

श्लोक 16

हे अर्जुन! जो व्यक्ति बहुत अधिक खाता है या बहुत कम खाता है, बहुत अधिक सोता है या पर्याप्त नींद नहीं लेता, उसके लिए योगी बनना संभव नहीं है।

श्लोक 17

जो व्यक्ति अपने भोजन, नींद, मनोरंजन और कर्मों में नियमित रहता है, वह योग के अभ्यास द्वारा सभी भौतिक दुःखों को कम कर सकता है।

श्लोक 18

जब योगी योगाभ्यास द्वारा अपने मानसिक कार्यों को अनुशासित कर लेता है और सभी भौतिक इच्छाओं से मुक्त होकर transcendental स्थिति में स्थित हो जाता है, तब कहा जाता है कि वह योग में अच्छी तरह स्थापित हो गया है।

श्लोक 19

जिस प्रकार वायु-रहित स्थान में रखा हुआ दीपक नहीं डगमगाता, उसी प्रकार जिस transcendental व्यक्ति का मन नियंत्रित है, वह परमात्मा पर अपने ध्यान में सदैव स्थिर रहता है।

श्लोक 20-23

समाधि अथवा ध्यान की पूर्ण अवस्था में योगाभ्यास द्वारा मन भौतिक मानसिक गतिविधियों से पूरी तरह नियंत्रित हो जाता है। इस पूर्णता की विशेषता यह है कि व्यक्ति शुद्ध मन द्वारा आत्मा का दर्शन करता है और आत्मा में ही आनंद तथा संतोष प्राप्त करता है।

उस आनंदमय अवस्था में व्यक्ति transcendental इन्द्रियों द्वारा अनुभव किए जाने वाले असीम transcendental सुख में स्थित रहता है। इस स्थिति में स्थापित व्यक्ति सत्य से कभी विचलित नहीं होता और इसे प्राप्त करने के बाद उसे इससे बढ़कर कोई अन्य उपलब्धि नहीं लगती।

ऐसी स्थिति में स्थित व्यक्ति सबसे बड़ी कठिनाई के बीच भी विचलित नहीं होता। वास्तव में यही भौतिक संपर्क से उत्पन्न सभी दुःखों से वास्तविक मुक्ति है।

श्लोक 24

मनुष्य को दृढ़ संकल्प और श्रद्धा के साथ योग के अभ्यास में लगना चाहिए और इस मार्ग से विचलित नहीं होना चाहिए। मानसिक कल्पना से उत्पन्न सभी भौतिक इच्छाओं को बिना किसी अपवाद के त्याग देना चाहिए और मन की सहायता से सभी इन्द्रियों को हर दिशा से नियंत्रित करना चाहिए।

श्लोक 25

पूर्ण विश्वास से समर्थित बुद्धि के द्वारा धीरे-धीरे, चरण-दर-चरण, व्यक्ति को समाधि में स्थित होना चाहिए। इस प्रकार मन को केवल आत्मा में स्थिर करना चाहिए और किसी अन्य वस्तु के बारे में नहीं सोचना चाहिए।

श्लोक 26

मन अपने चंचल और अस्थिर स्वभाव के कारण जहाँ-जहाँ भी भटक जाए, वहाँ से उसे निश्चित रूप से वापस लाकर आत्मा के नियंत्रण में रखना चाहिए।

श्लोक 27

जिस योगी का मन मुझमें स्थिर है, वह वास्तव में transcendental आनंद की सर्वोच्च पूर्णता को प्राप्त करता है। वह रजोगुण से परे होता है, परमात्मा के साथ अपने गुणात्मक संबंध को समझता है और इस प्रकार अपने पिछले कर्मों की सभी प्रतिक्रियाओं से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 28

इस प्रकार आत्म-संयमी योगी, जो निरंतर योगाभ्यास में लगा रहता है, सभी भौतिक अशुद्धियों से मुक्त हो जाता है और भगवान की transcendental प्रेममयी सेवा में पूर्ण आनंद की सर्वोच्च अवस्था को प्राप्त करता है।

श्लोक 29

सच्चा योगी मुझे सभी जीवों में देखता है और सभी जीवों को मुझमें देखता है। वास्तव में आत्म-साक्षात्कार प्राप्त व्यक्ति मुझे, उसी परम भगवान को, हर स्थान पर देखता है।

श्लोक 30

जो व्यक्ति मुझे हर जगह देखता है और सब कुछ मुझमें देखता है, उसके लिए मैं कभी खोया हुआ नहीं हूँ और न ही वह कभी मुझसे खोया हुआ है।

श्लोक 31

ऐसा योगी, जो मुझे और परमात्मा को एक जानकर परमात्मा की भक्तिपूर्ण सेवा में लगा रहता है, सभी परिस्थितियों में सदैव मुझमें स्थित रहता है।

श्लोक 32

हे अर्जुन! वह पूर्ण योगी है जो अपनी तुलना अपने आप से करते हुए सभी जीवों की वास्तविक समानता को देखता है—चाहे वे सुख में हों या दुःख में।

श्लोक 33

अर्जुन ने कहा: हे मधुसूदन! आपने जिस योग-पद्धति का संक्षेप में वर्णन किया है, वह मुझे अव्यावहारिक और असहनीय प्रतीत होती है, क्योंकि मन बहुत चंचल और अस्थिर है।

श्लोक 34

हे कृष्ण! मन अत्यंत चंचल, अशांत, हठी और बहुत शक्तिशाली है। इसलिए मुझे लगता है कि इसे नियंत्रित करना वायु को नियंत्रित करने से भी अधिक कठिन है।

श्लोक 35

भगवान श्रीकृष्ण ने कहा: हे कुन्तीपुत्र, हे महाबाहो! निस्संदेह चंचल मन को नियंत्रित करना बहुत कठिन है, लेकिन उचित अभ्यास और वैराग्य द्वारा इसे नियंत्रित किया जा सकता है।

श्लोक 36

जिस व्यक्ति का मन अनियंत्रित है, उसके लिए आत्म-साक्षात्कार कठिन है। लेकिन जिसका मन नियंत्रित है और जो उचित साधनों द्वारा प्रयास करता है, उसके लिए सफलता निश्चित है। ऐसा मेरा मत है।

श्लोक 37

अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण! उस असफल transcendental साधक की क्या गति होती है, जो प्रारम्भ में श्रद्धा के साथ आत्म-साक्षात्कार की प्रक्रिया अपनाता है, लेकिन बाद में सांसारिक प्रवृत्तियों के कारण उससे हट जाता है और योग की पूर्णता प्राप्त नहीं कर पाता?

श्लोक 38

हे महाबाहु कृष्ण! क्या ऐसा व्यक्ति, जो transcendental मार्ग से विचलित हो गया है, आध्यात्मिक और भौतिक—दोनों प्रकार की सफलता से वंचित होकर नष्ट हो जाता है? क्या वह फटे हुए बादल के समान किसी भी क्षेत्र में कोई स्थान प्राप्त नहीं कर पाता?

श्लोक 39

हे कृष्ण! यही मेरा संदेह है और मैं आपसे इसे पूरी तरह दूर करने की प्रार्थना करता हूँ। आपके अतिरिक्त ऐसा कोई नहीं है जो इस संदेह को दूर कर सके।

श्लोक 40

भगवान श्रीकृष्ण ने कहा: हे पृथापुत्र! शुभ कार्यों में लगा हुआ transcendental साधक न तो इस संसार में और न ही आध्यात्मिक संसार में विनाश को प्राप्त होता है। हे मेरे मित्र! जो कल्याणकारी कार्य करता है, वह कभी बुराई से पराजित नहीं होता।

श्लोक 41

असफल योगी अनेक-अनेक वर्षों तक पुण्यात्माओं के लोकों में सुख भोगने के बाद धर्मात्माओं के परिवार में या किसी समृद्ध और कुलीन परिवार में जन्म लेता है।

श्लोक 42

या, यदि वह योग में लंबे अभ्यास के बाद भी असफल हो जाए, तो वह ऐसे transcendental योगियों के परिवार में जन्म लेता है जो निश्चय ही महान ज्ञान से सम्पन्न होते हैं। निस्संदेह, इस संसार में ऐसा जन्म अत्यंत दुर्लभ है।

श्लोक 43

ऐसे जन्म को प्राप्त करके वह अपने पिछले जीवन की दिव्य चेतना को पुनः प्राप्त करता है और हे कुरुपुत्र! पूर्ण सफलता प्राप्त करने के लिए फिर से आगे बढ़ने का प्रयास करता है।

श्लोक 44

अपने पिछले जीवन की दिव्य चेतना के प्रभाव से वह स्वतः ही योग के सिद्धांतों की ओर आकर्षित हो जाता है, भले ही वह उन्हें खोजने का प्रयास न करे। ऐसा जिज्ञासु transcendental साधक शास्त्रों में बताए गए कर्मकाण्डीय सिद्धांतों से सदैव ऊपर रहता है।

श्लोक 45

जब योगी सच्चे प्रयास के साथ आगे बढ़ने में लगा रहता है और सभी अशुद्धियों से मुक्त हो जाता है, तब अनेक जन्मों तक अभ्यास करने के बाद अंततः पूर्णता प्राप्त करके वह परम लक्ष्य को प्राप्त करता है।

श्लोक 46

योगी तपस्वी से श्रेष्ठ है, ज्ञान के द्वारा सत्य की खोज करने वाले से श्रेष्ठ है और फल की इच्छा से कर्म करने वाले से भी श्रेष्ठ है। इसलिए हे अर्जुन! सभी परिस्थितियों में योगी बनो।

श्लोक 47

और सभी योगियों में वह योगी सबसे अधिक मेरे साथ घनिष्ठ रूप से जुड़ा हुआ है और सर्वोच्च है, जो महान श्रद्धा के साथ सदैव मुझमें स्थित रहता है, अपने भीतर मेरा चिंतन करता है और मेरी transcendental प्रेममयी सेवा करता है। यही मेरा मत है।